Ripoti ya Tesha Yatoa Dira Mpya ya Uwezeshaji wa Wachimbaji Wadogo
Na Hawa Ismail- Dar es Salaam
Bw.Victor Tesha na Kamati yake leo wameandika historia mpya katika sekta ya madini baada ya kuwasilisha ripoti ya kina kuhusu uwezeshaji wa wachimbaji wadogo wa madini katika hafla iliyofanyika Hoteli ya Johari Rotana, jijini Dar es Salaam.
Uzinduzi huo umefanyika leo Juni 13,2026 ambapo umeelezwa kuwa hatua muhimu katika mjadala wa kitaifa kuhusu namna Tanzania inavyoweza kuongeza manufaa yatokanayo na rasilimali zake za madini, hasa kupitia kuwawezesha wachimbaji wadogo, kuongeza thamani ya madini, kuboresha teknolojia, kuimarisha upatikanaji wa fedha na kuhakikisha Watanzania wanashiriki kikamilifu katika mnyororo mzima wa thamani wa sekta hiyo.
Ripoti hiyo imebeba ujumbe mkuu kwamba madini siyo tu chanzo cha mapato ya Serikali, bali ni nyenzo ya kujenga uchumi jumuishi, viwanda, ajira na ustawi wa wananchi. Kwa mujibu wa takwimu zilizowasilishwa, mchango wa sekta ya madini kwenye Pato la Taifa umeendelea kuongezeka kutoka asilimia 9.1 mwaka 2023 hadi asilimia 10.1 mwaka 2024, na kufikia wastani wa asilimia 11.9 katika robo tatu za kwanza za mwaka 2025.
Takwimu hizo pia zinaonesha kuwa thamani ya mauzo ya madini nje ya nchi imeongezeka kwa kiwango kikubwa. Mwaka 2024, mauzo ya madini nje yalifikia dola za Marekani bilioni 4.1199, wakati mwaka 2025 yaliongezeka hadi dola za Marekani bilioni 5.4019, sawa na ongezeko la takribani asilimia 31.1. Kwa upande wa mapato ya Serikali, sekta ya madini imeonesha mwelekeo chanya, ambapo mapato yameongezeka kutoka shilingi bilioni 160 mwaka 2015 hadi shilingi bilioni 783.87 kufikia Machi 2025.
Moja ya maeneo yaliyopewa uzito mkubwa katika ripoti hiyo ni nafasi ya wachimbaji wadogo katika uchumi wa madini. Hadi Mei 2025, zaidi ya leseni ndogo za uchimbaji mdogo 52,774 zilikuwa zimetolewa, jambo linaloonesha ukubwa wa nguvu kazi na mtaji wa wananchi uliopo katika sekta hii. Hata hivyo, ripoti imeeleza kuwa ili nguvu hiyo iweze kuleta matokeo makubwa zaidi, inahitaji kupangwa, kutambuliwa, kuwezeshwa kifedha, kupewa taarifa sahihi za kijiolojia na kuunganishwa na teknolojia pamoja na masoko rasmi.
Katika uchambuzi wake, ripoti inaonesha kuwa kati ya wachimbaji 1,754 waliohusishwa katika utafiti, wachimbaji 1,599 walieleza kutumia baadhi ya taarifa za kijiolojia, lakini wachimbaji 1,183 bado wanategemea maarifa ya asili na uzoefu wa eneo husika katika kufanya maamuzi ya uchimbaji. Hii inaonesha kuwa pamoja na kuwepo kwa hatua za matumizi ya taarifa, bado kuna pengo kubwa la upatikanaji wa taarifa za kina, ramani sahihi na huduma za kitaalamu zinazoweza kuwasaidia wachimbaji kupunguza ubahatishaji.
Changamoto ya teknolojia pia imejitokeza kwa uwazi. Ripoti inaonesha kuwa asilimia 72.2 ya wachimbaji wadogo bado wanatumia mbinu za kuchenjua kwa kutumia karai au njia rahisi za awali, wakati ni asilimia 22.5 pekee wanaotumia mbinu zilizoendelea zaidi. Kwa msingi huo, ripoti inapendekeza kuanzishwa kwa vituo vya umahiri, mafunzo ya vitendo, huduma za vifaa, usindikaji wa kisasa na mifumo ya kuongeza thamani ili wachimbaji wadogo waweze kutoka katika uzalishaji mdogo kwenda kwenye uzalishaji wenye tija zaidi.
Katika eneo la fedha, ripoti inapendekeza kuanzishwa kwa Mfuko wa Maendeleo ya Madini Tanzania kama chombo maalum cha kuchuja, kuandaa na kugharamia miradi yenye uwezo. Mfuko huo unapendekezwa kuanza kwa mtaji wa awali wa dola za Marekani milioni 100, huku asilimia 20 ya baadhi ya mapato ya mrabaha na ada za ukaguzi ikielekezwa kuukuza. Kwa makadirio ya ripoti, mfuko huo unaweza kufikia takribani dola za Marekani milioni 258 ndani ya miaka 10 na kutoa mikopo au uwezeshaji wa kifedha wa takribani dola za Marekani milioni 194 katika kipindi hicho.
Ripoti pia imeonesha umuhimu wa kushirikisha taasisi za fedha katika kuwaandaa wachimbaji wadogo kupata mitaji inayolingana na mzunguko wa kazi zao. Mfano uliotajwa ni mpango wa ushirikiano wa kifedha uliolenga kundi la Songwe Gold Family katika eneo la Saza, Songwe, ambapo mkopo wa shilingi bilioni 50 ulilengwa kusaidia shughuli za uchimbaji na uzalishaji. Ripoti imezitaja pia taasisi za fedha kama CRDB, NMB, NBC, Azania na KCB kama wadau muhimu katika kujenga bidhaa maalum za kifedha kwa wachimbaji.
Katika eneo la ardhi na maeneo ya uchimbaji, ripoti imeeleza kuwa hadi Machi 2026, Wizara ilikuwa imetambua maeneo 99 yanayoweza kutengwa kwa ajili ya wachimbaji wadogo, huku baadhi ya maeneo kama Mbogwe–Msasa na Lindi–Ntaka Hill yakiwa tayari yameainishwa. Hatua hii imetajwa kuwa muhimu kwa sababu upatikanaji wa mitaji na teknolojia hautaleta matokeo makubwa endapo wachimbaji hawatakuwa na maeneo salama, halali na yenye taarifa za kutosha za kijiolojia.
Aidha, ripoti imehimiza kuimarishwa kwa Taasisi ya Jiolojia na Utafiti Tanzania ili kuongeza tafiti za kina, ramani sahihi na taarifa zinazoweza kusaidia uwekezaji wa uhakika. Kwa mujibu wa uchambuzi uliowasilishwa, sehemu kubwa ya nchi imefanyiwa tafiti za kiwango cha jumla, lakini maeneo yenye taarifa za kina zinazofaa moja kwa moja kwa uwekezaji wa wachimbaji bado ni machache. Hivyo, kuongeza tafiti za kina ni moja ya misingi muhimu ya kubadili uchimbaji kutoka kwenye kubahatisha kwenda kwenye uwekezaji unaotegemea ushahidi.
Akizungumza katika hafla hiyo, Prof. Mkumbo aliipongeza Kamati hiyo na kumpongeza Bw. Victor Tesha kwa kuandaa ripoti aliyoielezea kuwa ya kiwango cha juu, yenye kina, ushahidi na mapendekezo yanayogusa maeneo ya msingi ya sekta ya madini. Alieleza kuwa kazi hiyo ni ya kipekee kwa sababu imeweza kuunganisha changamoto za wachimbaji wadogo, nafasi ya Serikali, wajibu wa taasisi za fedha, umuhimu wa teknolojia na hitaji la Taifa kupata manufaa makubwa zaidi kutoka kwenye rasilimali zake.
Prof. Mkumbo alisisitiza kuwa watu hawapaswi kumpima Tesha kwa umri wake, bali kwa ubora wa kazi aliyoiwasilisha. Kwa maoni yake, ripoti hiyo imeandaliwa kwa kiwango kinachoonesha hekima, ukomavu na upeo wa mtu mwenye uzoefu mkubwa, jambo linalothibitisha kuwa vijana wakipewa nafasi, kuaminiwa na kuwajibika, wanaweza kubeba ajenda kubwa za kitaifa na kuzitekeleza kwa ufanisi.
Kauli hiyo iliipa hafla hiyo maana pana zaidi, kwani haikubaki kuwa uzinduzi wa ripoti ya kitaalamu pekee, bali pia ujumbe kwa Taifa kuhusu uwezo wa kizazi kipya cha viongozi. Kupitia kazi hiyo, Tesha na Kamati yake wameonesha kuwa vijana wanaweza kushiriki katika kutengeneza majibu ya changamoto kubwa za maendeleo, siyo kwa maneno pekee, bali kwa uchambuzi, ushahidi na mapendekezo yanayotekelezeka.
Uzinduzi huo pia umeibua mjadala kuhusu namna Serikali inavyoweza kupata manufaa ya moja kwa moja zaidi kutoka kwenye miradi mikubwa ya madini. Ripoti imependekeza kuangaliwa kwa mifumo mbadala kama Mfumo wa Kugawana Uzalishaji katika miradi inayofaa, ili kuongeza uhakika wa mapato ya Taifa na kupunguza utegemezi wa mapato yanayotokana na faida pekee, ambayo mara nyingi huathiriwa na gharama za mradi, madeni na maamuzi ya kibiashara ya kampuni.
Kwa ujumla, uzinduzi wa ripoti hiyo katika Johari Rotana umeonekana kama mwaliko kwa Serikali, taasisi za fedha, wawekezaji, wachimbaji wadogo na wadau wa maendeleo kukaa pamoja na kujenga mfumo mpya wa uwezeshaji wa sekta ya madini. Ujumbe wake mkuu ni kwamba Tanzania tayari ina rasilimali, nguvu kazi na uzoefu; kinachohitajika sasa ni mpangilio bora, mitaji sahihi, taarifa sahihi, teknolojia sahihi na usimamizi unaopima matokeo.
Kwa maneno mengine, Victor Tesha na Kamati yake wamefanya historia kwa kuwasilisha ripoti ambayo haikuishia kueleza changamoto, bali imeonesha njia ya vitendo ya kuifanya sekta ya madini kuwa injini kubwa zaidi ya maendeleo ya Taifa, huku wachimbaji wadogo wakiwa sehemu ya msingi ya safari hiyo.
